هیپنوتیزم یکی از پدیدههای شگفتانگیز ذهن انسان است که در آن فرد نسبت به پیشنهادها یا تلقین های خاص، واکنشهای ذهنی و جسمی نشان میدهد. اما همه افراد به یک اندازه قابل هیپنوتیزم شدن نیستند بعضی به سادگی هیپنوتیزم می شوند برخی نه. پرسش اصلی این پژوهش این بود که:
آیا تفاوت در میزان «هیپنوتیزم پذیری» افراد به ویژگیهای شخصیتی آنها مرتبط است؟
هدف پژوهش
پژوهشگران چینی در دانشگاه ژجیانگ بررسی کردند که آیا بین ویژگیهای شخصیتی (بر اساس مدل پنج عاملی شخصیت: تست نئو) و میزان هیپنوتیزمپذیری افراد، رابطهای وجود دارد یا نه.
بهطور خاص، میخواستند بدانند آیا افرادی که راحتتر هیپنوتیزم میشوند، از نظر صفات شخصیتی مثل «برونگرایی»، «گشودگی به تجربه» یا «پذیرا بودن» با دیگران متفاوت هستند؟
روش اجرا
در این تحقیق، ۱۲۱ نفر از دانشجویان و افراد عادی شرکت کردند:
- ۴۷ نفر با هیپنوتیزمپذیری بالا (HIGH group)
- ۷۴ نفر با هیپنوتیزمپذیری پایین (LOW group)
هیچکدام از شرکتکنندگان بیماری روانی یا جسمی نداشتند.
از دو ابزار استاندارد برای سنجش استفاده شد:
- مقیاس حساسیت به هیپنوتیزم استنفورد (SHSSC): این آزمون شامل ۱۲ موقعیت است (مثل توهم شنیداری یا بازگشت به دوران کودکی) که نشان میدهد فرد تا چه حد تحت هیپنوتیزم دچار تغییر تجربی یا رفتاری میشود.
- آزمون شخصیت نئو (NEO-PI-R): یکی از معتبرترین آزمونها برای سنجش پنج ویژگی اصلی شخصیت:
- روانرنجورخویی
- برونگرایی
- گشودگی به تجربه
- سازگاری یا مهربانی
- باوجدان بودن یا وجدانی بودن
یافتهها و نتایج مهم
۱. تفاوت کلی بین دو گروه
افراد با هیپنوتیزمپذیری بالا (گروه HIGH) نسبت به گروه پایینتر، امتیاز بیشتری در صفت «گشودگی به تجربه» و بهویژه در جنبه احساسات و تخیلات داشتند.
به بیان ساده، این افراد معمولاً ذهن بازتری دارند، احساساتشان را بهتر درک میکنند و از تخیل و تجربههای ذهنی لذت بیشتری میبرند.
۲. در گروه با هیپنوتیزمپذیری پایین:
- نمرهی کلی هیپنوتیزم با گشودگی به نظرات رابطهی مستقیم داشت (هرچه ذهن بازتر، هیپنوتیزمپذیری بیشتر).
- توانایی «بازگشت به سنین کودکی» در حالت هیپنوتیزم با گشودگی به تجربه افزایش یافت اما با برونگرایی کاهش پیدا کرد.
- واکنش نسبت به «بوی آمونیاک» با پذیرا بودن (مهربانی) رابطهی معکوس داشت.
- «توهم دیداری منفی» (یعنی ندیدن یک شیء واقعی در حالت هیپنوتیزم) با گشودگی به تجربه بیشتر همراه بود.
۳. در گروه با هیپنوتیزمپذیری بالا:
- ین شنیدن صدای خیالی در هیپنوتیزم با گشودگی به تجربه مثبت و با پذیرا بودن منفی بود.
- «فراموشی پس از هیپنوتیزم» با برونگرایی بیشتر و با گشودگی به تجربه کمتر ارتباط داشت.
برداشت و تفسیر روانشناسی
افرادی که گشودگی بیشتری در تست نئو دارند، تخیل قویتر، احساسات عمیقتر و پذیرش بیشتری نسبت به تجربههای ذهنی جدید دارند؛ به همین دلیل راحتتر در هیپنوتیزم فرو میروند.
از سوی دیگر، برونگراها معمولاً توجهشان بیشتر به دنیای بیرون است و تمرکز طولانی برای ورود به حالت هیپنوتیکی برایشان دشوارتر است.
مهربانی یا سازگاری زیاد ممکن است باعث مقاومت در برابر تجربههایی شود که ذهن را از واقعیت دور میکند، مثل توهم یا بیحسی، چون افراد دلسوز معمولاً کنترل بیشتری روی آگاهی خود دارند.
نتیجه نهایی پژوهش
ارتباط بین ویژگیهای شخصیتی و میزان هیپنوتیزمپذیری وجود دارد، اما این ارتباط زیاد نیست و بسته به نوع ویژگی و سطح هیپنوتیزمپذیری متفاوت است.
پژوهشگران نتیجه گرفتند که شاید بتوان در آینده برای درمان برخی اختلالات روانی یا جسمی با منشأ روانی (مثل اختلالات روانتنی) از دو مسیر استفاده کرد:
- افزایش یا کاهش هیپنوتیزمپذیری فرد
- بهکارگیری و تقویت ویژگیهای شخصیتی خاص (مثل گشودگی یا تمرکز درونی)
نتیجهگیری کاربردی
این مطالعه نشان میدهد که هیپنوتیزم فقط یک ابزار درمانی نیست، بلکه میتواند پنجرهای برای شناخت بهتر ساختار ذهنی و شخصیتی انسان باشد.
به نظر میرسد که ویژگیهایی مانند تخیل، حساسیت احساسی، برونگرایی و مهربانی همگی بر نحوهی واکنش ما به هیپنوتیزم تأثیر دارند—و این یعنی ذهن هر فرد، منحصربهفرد است.